Zijn de ijsheiligen achterhaald?

Wat zijn de IJsheiligen?

“Plant vorstgevoelige planten pas uit na de IJsheiligen”, luidt de volkswijsheid. Dat betekent dat onder andere de tomaten pas de grond in mogen na 14 mei. Maar uiteraard wordt het weer niet bepaald door de dag van het jaar. In 2020 deed de laatste nachtvorst zich hier in Belgisch Limburg voor op 12 mei, maar in 2014 was dat al half januari! Daarnaast zijn er regionale verschillen: de kans op vorst is bijvoorbeeld kleiner aan de kust dan in het binnenland. En zelfs lokaal zijn er microklimaten: de stedelijke “betonnen jungles” houden veel warmte vast, waardoor het in steden vaak iets warmer is.

Het heft in eigen handen nemen

Het motto van Planting Seeds is: ga niet allerlei regels vanbuiten leren (“ik mag tomaten pas planten op 15 mei”, “ik moet elke drie weken mest gebruiken”). We zijn lui geworden, en een slaaf van een hoop regels die helaas in sommige gevallen zelfs nergens op slaan. De truc is om te begrijpen wat de achterliggende redenering is. Samen met de kennis over jouw specifieke omstandigheden en jouw eisen en verwachtingen, stelt dat jou in staat om betere beslissingen te nemen.

Helaas lees je vaak veel van die moestuinregels zonder dat de auteur verduidelijkt wat de achterliggende redenering is (dat is bijvoorbeeld vaak het geval bij “goede en slechte buren in de moestuin”). Onmogelijk dus om op die manier zelf goede beslissingen te nemen in de moestuin.

Het ontstaan van de IJsheiligen

Maar in het geval van de IJsheiligen is het wel duidelijk: vorstgevoelige planten kunnen pas de grond in na de laatste vrieskou, want anders gaan ze dood. Volgens de volksweerkunde is de kans op vorst heel klein na 14 mei. Wat ‘heel klein’ is, en hoe die datum dus werd gekozen, kan ik nergens terugvinden. Kwam in een periode van twintig jaar nooit vorst voor na die periode? Of is, rekening houdend met jarenlange metingen, de kans op vorst na die datum in een gegeven jaar kleiner dan 1 procent?

Mijn winterbed na een vorstnacht. — Mijn winterbed na een vorstnacht in december. Strenge vorst in mei is uiteraard heel zeldzaam, maar een graadje onder nul kan genoeg zijn om vorstgevoelige planten te doden.

Het gaat om een fenomeen dat blijkbaar teruggaat tot 1000 na Christus, dus het is niet zo verwonderlijk dat het ‘maar’ een volkswijsheid is, en geen op cijfers gebaseerde richtlijn. De thermoscoop, die de mens in staat stelt om temperaturen te meten, werd dan ook pas door Galileo uitgevonden in de 16^e eeuw.

Wanneer mogen we de laatste vorst verwachten?

Natuurlijk is elke inschatting van de laatst te verwachten vorstdag maar een richtlijn, want het ene jaar is het andere niet. Maar is die 15 mei nog een goede “beste inschatting”? Ik heb ergens horen waaien dat het klimaat nogal onderhevig is aan veranderingen, en ik schreef net dat de IJsheiligen meer dan 1000 jaar teruggaan. En als wetenschapper haal ik er liefst wat cijfers bij.

Als ik onze Belgische weerman Frank Deboosere mag geloven, kan die datum op zijn minst voor bepaalde regio’s wel wat bijgesteld worden. Hij verduidelijkt dat “uit eigen onderzoek blijkt dat het aantal IJsheiligennachten met schadelijke grondvorst in de tweede helft van de 20-ste eeuw gevoelig is gedaald”. Concreet tonen waarnemingen dat de laatste vorstdag nu gemiddeld twee weken vroeger valt in vergelijking met de vorige eeuw.

In Nederland zien we een gelijkaardige trend. In De Bilt vroor het in mei tot de jaren 80 gemiddeld eens in de twee jaar, en nadien nog slechts eens in de zes jaar. Het KNMI berekende ook op welke dag gemiddeld gezien de kans op vorst onder de 1 procent daalt. In de periode 1981-2010 was dat 8 mei. Aan het begin van de vorige eeuw was dat nog 22 mei.

Wanneer tomaten en andere vorstgevoelige gewassen uitplanten?

Goed, wanneer plant je dan best die tomaten en andere vorstgevoelige planten uit? Dit zijn de criteria die je mijns inziens best in rekening neemt.

Hou rekening met het weerbericht

Eigenlijk is het best simpel: hou de meteorologische weersvoorspellingen in het oog. Als er een week of twee voor de ‘veilige’ datum geen vorst wordt voorspeld, kan je het erop wagen om twee weken vroeger uit te planten.

Ben je risicoavers? Kijk dan hooguit één week vooruit. Die voorspellingen zouden toch al wat nauwkeuriger moeten zijn dan de voorspellingen voor twee weken. Maar voorspellingen blijven voorspellingen, hou er dus rekening mee dat ze verkeerd kunnen zijn. Aan de andere kant: voorspellen ze nachten van 10°C? Dan is de kans dat het uiteindelijk zal vriezen verwaarloosbaar.

Hou rekening met jouw regio

Maar wat gebruik je dan als veilige datum? Opnieuw: ben je risicoavers, gebruik dan maar de oude, veilige richtlijn van 15 mei. Heb je daarentegen vertrouwen in klimaatopwarming en ben je niet bang voor uitzonderlijk late vorst? Dan kan je eventueel 1 mei aanhouden.

Je kan je dus richten op weersvoorspellingen van twee weken voorafgaand aan de oude (15 mei) of nieuwe (1 mei) IJsheiligen, maar hou toch maar rekening met regionale verschillen. In de Kempen en in de Ardennen reken je misschien beter eerder op eind mei. Woon je aan de zee? Dan kan je heel wat optimistischer zijn.

Persoonlijk bekijk ik het weerbericht gewoonlijk zo rond 1 mei. Als de voorspelde temperatuur in mijn gemeente in de volgende twee weken niet lager is dan 5°C, dan ga ik ervoor. Wordt er bv. 3°C voorspeld, dan vertrouw ik het niet. Ik hou toch graag een beetje foutmarge aan.

Hou rekening met de bodemtemperatuur

De temperatuur voorspellingen die we zien, zijn gebaseerd op metingen op anderhalve meter hoogte. Hou daar rekening mee, want bij heldere hemel zal de temperatuur aan de grond enkele graden lager zijn. De Nederlandse lezer kan op de website van het KNMI actuele bodemtemperaturen bekijken. Op die manier kan je inschatten hoe groot het verschil is tussen de temperatuur gemeten op de bodem en op hoogte. Ik zou dan specifiek even kijken naar nachttemperaturen.

Ook als het om de bodemtemperatuur gaat, spelen jouw omstandigheden in de moestuin een rol. Zoals je in deze blog al kon lezen, zijn mijn moestuinbakken 60cm hoog, dus ik weet dat de kans op grondvorst daar altijd significant lager is dan in mijn niet-verhoogde bloemborders in de siertuin. Daarnaast tuinier ik op zandgrond, dat sneller opwarmt in vergelijking met kleigrond.

Hou rekening met hulpmiddelen

Zelfs als het nog (licht) vriest in jouw tuin, kan je de planten daartegen beschermen. Om die reden plant ik mijn vorstgevoelige planten zoals tomaten altijd wat vroeger in de serre in vergelijking met de exemplaren die ik in openlucht uitplant. In de serre is het dan ook net iets warmer ’s nachts.

Maar overschat dat verschil niet zo vroeg in het jaar, want ook in de serre koelt het nog flink af wanneer de zon achter de horizon verdwijnt. Neem voorzorgsmaatregelen om zoveel mogelijk warmte in de serre te houden. Dat kan je doen door de deuren en ramen al vroeg in de namiddag (rond 15 uur) te sluiten.

Ook zou een vochtige bodem beter in staat zijn om de opgeslagen warmte af te geven aan de planten, dus het is geen slecht idee om de bodem in de serre te bewateren wanneer er een koude nacht aankomt. Vliesdoek over planten draperen is natuurlijk ook een optie. En wil je écht op veilig spelen, dan kan je de serre ’s nachts verwarmen als het niet anders kan. Dat is natuurlijk niet de meest ecologische keuze, maar dat is tomaten kopen uit Spanje uiteraard ook niet.

Speel op veilig

Als je ertoe bereid bent, kan je zeker berekende risico’s nemen als het op de moestuin aankomt. Misschien niet als je een beginner bent, want teleurstellingen komen dan vaak harder aan. Zijn die twee weken die je potentieel kan winnen dat risico waard?

Wil je toch wat experimenteren, zorg er dan in ieder geval voor dat je risico’s genoeg spreidt. Zoals ik eerder al schreef, durf ik tomaten wat vroeger uitplanten wanneer het weerbericht er goed uitziet. Maar een deel plant ik gewoon wat later uit.

Zit het weer mee, dan geven die vroeger uitgeplante gewassen extra vroeg oogst. Zit het weer een beetje tegen, dan lopen die planten potentieel wat groeiachterstand op en geven ze net later oogst dan de later uitgeplante gewassen. En zit het weer écht tegen, dan vriezen ze dood. In dat geval heb je nog altijd de later uitgeplante tomaten én ik adviseer om altijd een aantal exemplaren achter de hand te houden om slachtoffers te vervangen. We zaaien toch altijd veel te veel, niet?

Rijpende tomaten. — De kans is groot dat de laatste vorstnacht zich voordoet minimaal 2 weken voor de IJsheiligen. Zien de voorspellingen er goed uit, dan kan je wat tomatenplanten eerder uitplanten voor een vroegere oogst.

Ik ga ervoor

Om écht een weloverwogen beslissing te maken, ging ik na wat de laatste vorstdag in Ukkel (België) was de voorbije jaren:

2022: 3 april
2021: 13 april
2020: 2 april
2019: 14 april
2018: 21 maart
2017: 20 april
2016: 28 april
2015: 27 maar
2014: 24 januari
2013: 8 april
2012: 1 april

Op basis van het recente verleden kan ik dus optimistisch zijn: de voorbije 11 jaar vroor het nooit later dan 28 april. En ook de weersvoorspellingen zien er goed uit. De komende twee weken (dat is tot en met 2 mei) zie ik geen temperaturen onder de 4°C in mijn dorp.

Gegeven deze informatie, heb ik beslist om nu al vorstgevoelige bloemen zoals tagetes uit te planten (in deze blog kan je trouwens lezen hoe ze tomaten tegen plagen kunnen beschermen). Een deel houd ik achter de hand en plant ik binnen een week of twee uit.

De tomaten plant ik buiten voorlopig nog niet uit. Hoewel ze temperaturen boven nul wel verdragen, hebben ze zelfs ’s nachts liefst minimaal 10°C. In de serre haal ik dat, dus komend weekend plant ik daar misschien wel al wat tomaten uit. Voor de paprika’s en pepers is het nog te vroeg; die verkiezen echt wel wat warmere nachten. Kan je het ze kwalijk nemen?

Temperatuur monitoren

Voor mij is een thermometer die temperaturen digitaal registreert echt onmisbaar. Het stelt me in staat om constant de temperatuur in mijn tuin en serre te monitoren, waardoor ik weloverwogen beslissingen kan nemen over het ideale moment om mijn groenten uit te planten.

Ik maak zelf gebruik van het volgende apparaat. Het maakt verbinding via Bluetooth, waardoor ik op mijn smartphone op elk moment de temperatuur en luchtvochtigheid kan bekijken. Ontzettend handig, en het kost belachelijk weinig. Het enige minpunt is dat je binnen een straal van 50 meter van het apparaat moet zijn om deze gegevens op te halen. Dus als je een moestuin hebt op een volkstuincomplex en je wilt de temperatuur vanuit huis controleren, dan is dit apparaat niet ideaal (kijk dan even naar andere modellen). Het apparaat registreert wel altijd de temperatuur (zelfs als je verder dan 50 meter van het apparaat bent), maar het ophalen van deze gegevens op je smartphone kan alleen als je in de buurt bent.

Als je dit toestel (of een ander model) via de bovenstaande Bol.com link bestelt, krijg ik van Bol een commissie van 4%. Het is maar een kruimeltje, maar zo kan ik (een deel van) mijn kosten dekken voor het maken en onderhouden van deze website. Het kost jou geen eurocent extra.

Bronnen

Misschien vind je dit ook interessant: